Mija 20 lat od śmierci Igora Newerly’ego

Dziś przypada dwudziesta rocznica śmierci Igora Newerly’ego, który zmarł 19 października 1987 roku w Warszawie. Autor “Pamiątki z Celulozy” i “Zostało z uczty Bogów” będzie miał swoją ulicę na Żoliborzu, powstaje też film dokumentalny o jego życiu w reżyserii Andrzeja Titkowa. 

Igor Abramow-Newerly urodził się 24 marca 1903 w Białowieży, w rodzinie oficera armii rosyjskiej. Jego dziadek był carskim łowczym w Puszczy Białowieskiej. Przyszły pisarz studiował pedagogikę na Wydziale Nauk Społecznych w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie i prawo na uniwersytecie w Kijowie. Podczas I wojny światowej Newerly wyjechał w głąb Rosji, w latach 1918-1921 pracował we Wszechzwiązkowym Leninowskim Komunistycznym Związku Młodzieży. Został aresztowany za “działalność kontrrewolucyjną”.

“W Kijowie już był w wagonie, który miał wieźć go na Sołowki. Uratowała ojca przytomność umysłu – ubłagał strażnika, żeby pozwolił mu na chwilę odejść, pożegnać się z matką. Ten – zgodził się i tyle ojca widział. Po wędrówce lasami przekroczył granicę w Zbruczu” – wspomina Jarosław Abramow-Newerly, syn pisarza. W 1924 roku Newerly przyjechał do Polski jako inwalida bez nogi, słabo władając językiem, w którym miał w przyszłości pisać książki. Rok później był już w Warszawie, gdzie nawiązał kontakt z Januszem Korczakiem, a w 1926 roku został jego sekretarzem. W 1932 roku przejął od Korczaka redakcję “Małego Przeglądu“, redagował to pismo do 1939 roku.

W czasie okupacji Newerly działał w podziemiu, w 1943 został aresztowany przez gestapo, był więziony w obozach koncentracyjnych – w Majdanku i w Oświęcimiu. Po wojnie Newerly był współzałożycielem i – do 1966 roku – przewodniczącym Komitetu Korczakowskiego, przygotował też do druku “Wybór pism” Korczaka. Poza tym pracował w Robotniczym Towarzystwie Przyjaciół Dzieci, był redaktorem pisma dla młodzieży “Świat Przygód“.

Jako pisarz Newerly debiutował w 1948 powieścią “Chłopiec z Salskich stepów” nawiązującą do jego wspomnień z dzieciństwa, później ukazał się m.in. “Archipelag ludzi odzyskanych“, a w 1952 roku “Pamiątka z Celulozy“, uznawana za modelowy przykład literatury socrealizmu, przez długie lata sztandarowa pozycja PRL- owskich list szkolnych lektur. Mniej znany jest fakt, że Newerly mimo nalegań władz, nie zgodził się na wprowadzenie do kolejnych wydań powieści imienia Józefa Stalina. Po rozmowie z uczestnikiem wojny domowej w Hiszpanii Janem Wyką, Newerly zrezygnował z napisania dalszego ciągu “Pamiątki z Celulozy”, w której główny bohater miał walczyć po stronie sił rewolucji w Hiszpanii.

Ewolucję poglądów Newerly’ego pokazuje fakt, że autor “Pamiątki z Celulozy” zamknął swój dorobek w 1986 roku książką “Zostało z uczty Bogów“, która długie lata nie mogła się w kraju ukazać oficjalnie i funkcjonowała tylko w edycji emigracyjnej (Instytutu Literackiego) i w drugim obiegu (Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWa).

Newerly przez długie lata był działaczem Związku Literatów Polskich, w latach 60. prezesem jego Oddziału Warszawskiego. W 1965 roku wraz z ponad siedemdziesięcioma innymi literatami, pisarzami, publicystami poprzez wystąpienie do władz w tzw. “Memoriale Newerlego” podjął walkę o wolność słowa i prawa autorskie pisarzy. Po tym, kiedy był świadkiem obrony w procesie Melchiora Wańkowicza, a w geście solidarności z Leszkiem Kołakowskim w 1966 roku wystąpił z partii, Newerly świadomie oddalił się od życia politycznego.

Sympatyzował jednak z opozycją – zatrudnił jako swego sekretarza Jacka Kuronia (po usunięciu tego ostatniego z uniwersytetu), w razie potrzeby interweniował na rzecz więzionych za głoszone poglądy (Stefana Niesiołowskiego, Marka Nowakowskiego).

W sumie Newerly napisał dziesięć powieści. “Wzgórze błękitnego snu” to saga syberyjska, “Leśne morze” rozgrywa się w scenerii Mandżurii, “Żywe wiązanie” i “Rozmowa w sadzie piątego sierpnia” przywołują współpracę z Korczakiem.

Wiele z nich m.in. “Za Opiwardą, za siódmą rzeką” powstało w Zgonie nad jeziorem Mokrym, małej mazurskiej miejscowości, gdzie stoi domek z czerwonej cegły, kupiony w latach pięćdziesiątych przez Zofię Łapicką. Stał się on na długie lata letnim domem pisarza. W zeszłym roku otwarto tam izbę pamięci o Newerlym, gdzie są min. własnoręcznie wykonane przez niego meble, sprzęt myśliwski oraz własnoręcznie skonstruowany przez pisarza kajak.

Władze Żoliborza, dzielnicy, w której Newerly mieszkał, postanowiły, że będzie on patronem jednej z nowo powstających ulic, na osiedlu w okolicach Powązek. Ulica Igora Newerly’ego będzie blisko ulicy Jacka Kuronia. 

za: www.onet.pl